Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) Nedir?
Otizm spektrum bozukluğu (OSB), erken çocukluk döneminde ortaya çıkan ve kişinin sosyal iletişim, sosyal etkileşim ve regülasyon alanlarını etkileyebilen; sınırlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışların eşlik ettiği nörogelişimsel bir farklılıktır.
OSB Neden “Spektrum” Olarak Adlandırılır?
OSB, çocukları farklı düzeylerde etkiler. Bazı çocuklar günlük yaşam becerilerinde daha bağımsız ilerlerken, bazıları daha yoğun desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle “spektrum” ifadesi kullanılır.
OSB Ne Kadar Sık Görülür?
OSB’nin görülme sıklığının yıllar içinde arttığı bildirilmektedir.
OSB’nin Temel Özellikleri
Tanısal çerçevede OSB iki ana alanda ele alınır:
- Sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde güçlükler
- Karşılıklı iletişimi başlatma/sürdürmede zorlanma
- Sözel olmayan iletişimde (göz teması, jest, mimik) sınırlılık
- Yaşıt ilişkileri ve oyun kurmada güçlük
- İletişimde bağlama uymayan yanıtlar / konu sürdürme zorluğu
- Sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar – ilgi alanları
- Tekrarlayıcı hareketler (sallanma, el çırpma )
- Ses/kelime tekrarları (ekolali)
- Rutinlere aşırı bağlılık, değişime zor uyum
- Duyusal farklılıklar (ses, ışık, doku uyaranlara beklenmedik tepkiler) OSB Belirtileri: Ailelerin En Sık Fark Ettiği İşaretler
Aşağıdaki belirtiler tek başına tanı koydurmaz; ancak değerlendirme gerektirebilir:
- Göz kontağından kaçınma
- Gecikmiş iletişim ya da kazanılmış becerilerde gerileme
- Yalnız kalmayı tercih etme
- Değişime yoğun tepki
- Sınırlı ilgi alanları, bazı nesnelere aşırı odaklanma
- Duyusal hassasiyetler
- Ekolali / robotik konuşma
Erken Tanı Neden Önemli?
Erken tanılama ve erken müdahale, çocuğun iletişim, sosyal etkileşim ve günlük yaşam becerilerinin desteklenmesinde kritik rol oynar. OSB’de müdahale genellikle eğitim temelli yaklaşımlar ve disiplinler arası iş birliğiyle yürütülür.
Tanılama Süreci Nasıl İlerler?
OSB tanısı hekim tarafından değerlendirme ile konur. Klinik süreçte:
- Gelişim öyküsü ve gözlem
- Yapılandırılmış tarama/değerlendirme araçları
- DSM-5 tanı ölçütleri çerçevesinde klinik değerlendirme
yer alabilir. Türkiye’de 16–30 ay aralığı için tarama amaçlı kullanılan araçlar arasında M-CHAT yer almaktadır.
OSB’nin Nedenleri
OSB’nin tek bir nedeni yoktur. Genetik ve nörolojik etkenlerle birlikte çevresel risklerin rol oynayabileceği düşünülmektedir. Ancak OSB, aile tutumu veya sosyoekonomik koşullarla açıklanmaz.
Aşılar ile OSB arasında ilişki olmadığı sonucuna varan araştırmalar bulunmaktadır.
OSB Müdahalesi: Ekip Yaklaşımı
OSB çok boyutlu bir farklılıktır; bu nedenle müdahale ekip işidir. Süreçte çocuk psikiyatristi, çocuk nöroloğu, özel eğitim öğretmeni, ergoterapist ve dil ve konuşma terapisti birlikte çalışabilir.
Dil ve Konuşma Terapistinin (DKT) OSB’de Rolü
Dil ve konuşma terapisi, OSB’de iletişim ve sosyal etkileşim hedeflerinin yapılandırılmasında temel bir bileşendir. DKT hedeflerinden bazıları:
- Sözel / sözel olmayan iletişimi artırma
- İletişim başlatma ve sürdürme
- Farklı ortamlarda niyet okuma ve sosyal anlamı destekleme
- Duruma uygun ifadeler kullanma
- Karşılıklı iletişim, sohbet ve fikir alışverişi
- Oyun/etkileşim yoluyla iletişimi keyifli hale getirme
- Gerektiğinde regülasyon desteği
- Gerekiyorsa sesletim ve konuşma anlaşılabilirliği çalışmaları
Ne Zaman Başvurmalısınız? Çocuğunuz:
- İsmine tepki vermiyorsa
- İşaret etme / gösterme / ortak dikkat yoksa
- Göz kontağı çok sınırlıysa
- İletişim becerilerinde gerileme varsa
- Tekrarlayıcı davranışlar ve değişime aşırı tepki belirginse beklemeden değerlendirme önerilir.